De smederij

Smid is een zeer oud beroep, want sinds de tijd dat de mens metaal ging gebruiken, wordt er gesmeed. In de 14de eeuw ontstonden de eerste smederijen in Nieuwkoop. Bijna alle smeden hadden hun smidse aan huis.

Siem Verlooij, een telg uit de smederijfamilie Verlooij.

Een smid is een ambachtsman die van metalen allerlei voorwerpen maakt. Vroeger waren er heel veel smeden.

De smid was vroeger onmisbaar voor de boeren, want hij maakte voor hen al hun gereedschap, zoals ploegen, schoppen, harken en schoffels. Ook andere ambachtslieden maakten gebruik van door smeden gemaakte gereedschapen zoals voor de kuiper (een ambachtsman die kuipen maakte), de schoenmaker en de timmerman. Daarnaast was het leger blij met de smid, want hij kon wapens maken, zoals zwaarden, strijdbijlen, speren en wapenuitrustingen, zoals harnassen. Sommige smeden werkten zelfs alleen maar voor het leger. Zij maakten dan de oorlogsmachines, zoals katapulten, belegeringstorens en stormrammen.

Een smederij of smidse. Rechts het aambeeld, in het midden
de blaasbalg en links het smidsvuur.

De smederij of smidse is een speciale werkplaats van de smid. Met een vuur, aangeblazen door een blaasbalg tot wel 1000 graden, wordt ijzer of ander metaal eerst flink verhit. Dan wordt het op een aambeeld in de gewenste vorm geslagen met een smidshamer. Omdat het ijzer zo heet is, kan de smid het ook buigen, spijten, oprekken of in een vorm gieten. Alle deze handelingen met heet metaal noem je het smeden van het metaal.

Meestal wordt het werkstuk meerdere keren verhit om het steeds weer verder te vormen / smeden. Als het voorwerp of het werkstuk in de juiste vorm is, houdt de smid het met een tang in koud water. Dan klinkt luid gesis.

De smid kan het daarna mooier maken door in het metaal te graveren, het te polijsten of te versieren door er andere materialen of metalen in te leggen of branden.


Grote vraag naar smeedwerk

In de 14de eeuw was er nog erg weinig ijzer te krijgen. Maar er was wel veel vraag naar smeedwerk vanuit Amsterdam. Dat was in die tijd hét centrum van de handel in Nederland. En het was goed bereikbaar over water vanaf Nieuwkoop.

In de begintijd werden vooral houwelen en uitrusting voor de visserij gemaakt door de smeden. Vaak gereedschappen met houten stelen met daaraan een ijzeren deel. Later maakten de smeden handige spullen voor de veenderij, de bouw en de landbouw. Ook maakten de smeden veel smeedwerk voor walvisvaarders.

Economisch deden de smederijen het in de 18de en 19de eeuw het best met tweehonderd knechten aan de blaasbalg of de hamer aan het aambeeld.

Vervening, het verwijderen van de veenbodemlaag, zorgde aan het Noordeinde in Nieuwkoop dat veel huizen moesten worden afgebroken. Hierdoor verdwenen veel smederijen. Door de industrialisering* aan het begin van de 20ste eeuw stopten bijna alle smederijen in Nieuwkoop.

* De industriële revolutie begint na de uitvinding van de stoommachine. Het was een revolutie: een grote verandering. Door de industriële revolutie veranderde de manier waarop spullen werden gemaakt. Eerst werden spullen (zoals kleding) met de hand gemaakt. Door de industriële revolutie konden de spullen met machines gemaakt worden. Machines konden de spullen veel sneller maken. Hierdoor werden de spullen ook goedkoper en konden meer mensen het kopen.

Een blaasbalg.

Gereedschap

Een smid gebruikte (en gebruikt) een aantal echte smids-gereedschappen. In zijn smidse / smederij verhit hij ijzer in een vuur en bewerkt deze met een hamer op een aambeeld. Dit wordt ook wel de drie-eenheid genoemd. Het staat voor 1, de smid; 2, het aambeeld en 3, de smidse.
Om het vuur aan te houden, drukt of knijpt hij geregeld in de blaasbalg. Hij moet het ijzer ook geregeld even in het vuur houden, zodat deze heet genoeg blijft om te bewerken. Nadat het ijzer de goede vorm heeft, zet hij deze in een bak met koud water, zodat het ijzer snel afkoelt en weer hard wordt.

Een blaasbalg (zie foto – Wikipedia | Ciell) is een instrument om lucht te verplaatsen en een vuur om ijzer te smeden aan te wakkeren.

Een aambeeld is een zwaar metalen op een voetstuk. Hierop slaat een smid stukken smeedijzer (een ijzer dat wordt gemaakt door het smeden) of andere metalen in de gewenste vorm.

Een smidshamer is een hamer met een gevormd gewicht die kan worden gebruikt om (heet) ijzer op een aambeeld in een vorm te slaan.


Filmpjes

In deze video is te zien hoe het smeden vroeger ging.

In het Openluchtmuseum in Arnhem wordt nog gesmeden zoals dit vroeger ging

De smederij nu

Tegenwoordig wordt nog steeds gesmeden. Hierover gaat deze video.